Πλατανος
«Μέσω της ελευθερίας και μόνο μπορεί να υπάρξει επαρκής προετοιμασία για μια πιο πλήρη ελευθερία» – William Gladstone, λόγος για την Ελλάδα, 1850

Τη γλώσσα μου έδωσαν…

Σε προηγούμενο άρθρο ασχοληθήκαμε με την διαμάχη Ελλάδας-ΠΓΔΜ, και τα επιχειρήματα που επιστρατεύονται εκατέρωθεν σε αυτήν. Ειδικότερα ασχοληθήκαμε με το επιχείρημα σχετικά με την αποκλειστικότητα του δικαίωματος χρήσης του ονόματος Μακεδονία που στηρίζεται στην χρήση μιας διαλέκτου από τους έλληνες κατοίκους της περιοχής που προέρχεται από διαλέκτους που ομιλούνταν στην αρχαιότητα στην νότια Ελλάδα, αλλά όχι από τους κατοίκους του αρχαίου βασιλείου της Μακεδονίας. Αλλά τι συμβαίνει με την σλαβική διάλεκτο που μιλάνε στην ΠΓΔΜ; Είναι ξεχωριστή γλώσσα, και αν είναι πώς θα έπρεπε να λέγεται; Και αν δεν είναι ξεχωριστή γλώσσα, αυτό τι σημασία έχει;

Αν και η κατηγοριοποίηση της γλώσσας είναι έργο ειδικών γλωσσολόγων, πολλές φορές υπεισέρχονται σε αυτό και πολιτικοί παράγοντες. Υπάρχει εξάλλου το γνωστό ρητό του Max Weinreich πάνω στο θέμα ότι γλώσσα είναι μια διάλεκτος που έχει δικό της στρατό και ναυτικό.

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν με λίγους ορισμούς: οι νότιες σλαβικές γλώσσες στην διεθνή τους κατάταξη ISO χωρίζονται σε ανατολικές και δυτικές, με την ανατολική διάλεκτο να περιλαμβάνει τα βουλγάρικα, τα μακεδονικά, και την παλαιά σλαβονική διάλεκτο – η σλάβικη διάλεκτος της περιοχής της Μακεδονίας που χρησιμοποίησαν οι άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος, οι φωτιστές των σλάβων, που χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα ως γλώσσα της λειτουργίας όπου υπάρχουν ορθόδοξες εκκλησίες σλαβικών εθνών.  Στην πραγματικότητα,  η κατάταξη των νοτιοσλαβικών διαλέκτων σε γλώσσες είναι λίγο πολύ αυθαίρετη, ώστε οι γλώσσες/διάλεκτοι αυτές να αποτελούν ένα διαλεκτικό συνεχές. Σε πολλές από αυτές τις γλώσσες οι διαφορές είναι πολύ μικρές, ώστε οι ομιλητές τους να καταλαβαίνονται εύκολα μεταξύ τους. Ακόμα, υπάρχουν και πολλές μεταβατικές σλαβικές διάλεκτοι, μεταξύ των αναγνωρισμένων γλωσσών της ίδιας ομάδας, αλλά και μεταξύ διαφορετικών ομάδων, όπως η τορλάκικη γλώσσα, γλώσσα κανενός έθνους καθαυτή, αλλά μεταβατική διάλεκτος μεταξύ των σέρβικων, που ανήκουν στην δυτική ομάδα, και των βουλγάρικων, που ανήκουν στην ανατολική ομάδα. Η τορλάκικη μιλιέται δε και στο ΒΑ τμήμα της ΠΓΔΜ. Η ελληνική από την άλλη, λόγω της πολύ μακράς και γραπτής ύπαρξής της, βρίσκεται στον αντίποδα αυτών των γλωσσών, περιλαμβάνει παραδοσιακά διαλέκτους, όπως τα τσακώνικα, οι οποίες και ακατανόητες είναι από τους υπόλοιπους ελληνόφωνους, και υπό προϋποθέσεις μπορούσαν να θεωρηθούν και ξεχωριστές γλώσσες, στην ίδια ομάδα βέβαια.

Και εδώ ερχόμαστε στην καρδιά του ζητήματος. Εδώ και 200 χρόνια οι βαλκανικοί – αλλά όχι μόνο εθνικισμοί – προσπάθησαν να δημιουργήσουν κριτήρια εισδοχής ή αποκλεισμού του άλλου με βάση την γλώσσα. Είσαι ό,τι μιλάς. Εξαιρέσεις αντιμετωπίστηκαν ως η απόκλιση, και όχι ο κανόνας. Δεν ευδοκίμησε στην περιοχή μας ένας εθνικισμός τύπου Ελβετίας, όπου έχεις ένα έθνος, αλλά τέσσερεις διαφορετικές γλώσσες, οι οποίες μιλιούνται εξίσου από τους γείτονες.

Καθως η ελληνική πλευρά αρνείται, δίκαια ή άδικα, ότι υπάρχει μακεδονικό έθνος, θέλησε πρώτα να αποδείξει ότι δεν υπάρχει μακεδονική γλώσσα. Όχι βέβαια ότι παρουσιάζε το ελληνικό κράτος κάποια ιδιαίτερη συνέπεια στην προσπάθειά του αυτή. Έτσι, για την Ελλάδα μετά το 1991, όταν οι κάτοικοι της ΠΓΔΜ, μιλούν την σλάβικη διάλεκτο της Μακεδονίας, για εμάς είναι βούλγαροι, και μιλούν βουλγάρικα. Όταν η Ελλάδα εποφθαλμιούσε την περιοχή της Μακεδονίας πριν το 1912, οι κάτοικοι της περιοχής που συντάσσονταν με το ελληνικό κόμμα ήταν σλαβόφωνοι Έλληνες, και όχι βουλγαρόφωνοι Έλληνες. Ο καπετάν Κώττας λ.χ. που μιλούσε μια σλάβικη διάλεκτο (βουλγάρικα; κάτι άλλο;) ήταν σλαβόφωνος Έλληνας για τα βιβλία της ιστορίας, και όχι βουλγαρόφωνος Έλληνας.

Φυσικά, αυτή η γραμμή συνεχίστηκε και μετά την ενσωμάτωση της περιοχής στην Ελλάδα, μιας περιοχής με πυκνούς σλαβόφωνους πληθυσμούς, ειδικά στα σύνορα με τις γειτονικές χώρες.  Να αναγνωρίσει κανείς την γλώσσα τους ως βουλγάρικα ήταν αδιανόητο – θα προέκυπτε από το πουθενά μια βουλγαρική μειονότητα – ενώ όσο η Σερβία, που κατείχε την περιοχή, πριν τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο αρνούνταν να αναγνωρίσει την γλώσσα τους ως ξεχωριστή και τους κατοίκους της σημερινής ΠΓΔΜ ως κάτι άλλο από Σέρβους, η ελληνική πλευρά με μεγάλη ευχαρίστηση επεσήμαινε ότι δεν είναι ούτε Σέρβοι ούτε Βούλγαροι, αλλά έλληνες που μιλούσαν μια σλάβικη διάλεκτο (ποιας γλώσσας όμως;).

Στην γραμμή της ίδιας εθνικιστικής νοοτροπίας, οι στυλοβάτες της μεταπολεμικής γιουγκοσλαβικής Μακεδονίας, αποφάσισαν να δημιουργήσουν μια φιλολογική γλώσσα που, βασισμένη στην διάλεκτο της γραμμής Βέλες-Περλεπέ-Μοναστηρίου, ισαπείχε από τα σέρβικα και τα βουλγάρικα, πράγμα σχετικά εύκολο, αφού όπως είπαμε οι νοτιοσλαβικές διάλεκτοι αποτελούν ένα διαλεκτικό συνεχές.

Πώς λοιπόν θα έπρεπε να ειπωθεί αυτή η γλώσσα; Ας κάνουμε μια μικρή παρέκβαση πρώτα, για να δούμε τι ισχύει για μια άλλη γλώσσα, της δυτικής ομάδας αυτήν την φορά, τα σερβοκροάτικα. Τα σερβοκροάτικα είναι μια πλειοκεντρική γλώσσα, η οποία παραδοσιακά χωρίζεται με δυο τρόπους, τον πλέον συνήθη σε kajkavica, štokavica και čakavica, ανάλογα με το ποια λέξη οι χρήστες της γλώσσας χρησιμοποιούν για τον όρο τι, και σε ekavski, ikavski και jekavski, ανάλογα με το πώς προφέρεται ο φθόγγος yat. Η φιλολογική διάλεκτος της γλώσσας που μιλιέται στην Βοσνία, Σερβία, Κροατία και Μαυροβούνιο βασίζεται στην štokavica, ενώ kajkavica και čakavica διάλεκτοι μιλιούνται στην Κροατία, με άλλοτε άλλο βαθμό δυσκολίας στην κατανόηση μεταξύ αυτών και της επίσημης γλώσσας της Κροατίας, που όμως είναι απόλυτα κατανοητή από τους κατοίκους της Σερβίας, Μαυροβουνίου και Βοσνίας! Οι εθνικές γλώσσες αυτών των κρατών λέγονται δε Βοσνιακή, Σέρβικη, Κροάτικη και Μαυροβουνιακή αντίστοιχα, και με αυτό το όνομα και τις αναγνωρίζει, και διεξάγει την επικοινωνία με τις αρχές αυτών των χωρών το ελληνικό κράτος.

 Αν φαίνεται παράδοξο το γεγονός, η ίδια ακριβώς γλώσσα να αναφέρεται με τέσσερα διαφορετικά ονόματα, και ταυτόχρονα οι κάτοικοι μιας χώρας, της Κροατίας, να μιλάνε γλώσσες λιγότερο κατανοητές μεταξύ τους απότι με αυτές των γειτόνων τους, και πάλι να λέγονται Κροάτες, ο λόγος στην περίπτωσή μας είναι ο εξής: δεν λέγεται κάποιος Κροάτης επειδή μιλάει κροάτικα, αλλά η γλώσσα ονομάζεται κροάτικη επειδή την μιλάνε οι κροάτες. Αντίστοιχα, οι κάτοικοι της ΠΓΔΜ δεν λένε την γλώσσα τους μακεδονικά και γι’αυτό θεωρούν τους εαυτούς τους μακεδόνες, αλλά θεωρούν τους εαυτούς τους μακεδόνες, και γι’αυτό λένε την γλώσσα που μιλάνε μακεδονικά.

Οπότε πώς πρέπει να ειπωθεί η γλώσσα αυτή; Πριν απαντήσουμε, ίσως η αρχική ερώτηση πρέπει να αντιστραφεί: γιατί λέμε ότι οι κάτοικοι της ΠΓΔΜ μιλούν βουλγάρικα, και γιατί να μην λέμε ότι οι βούλγαροι μιλούν μακεδονικά; Στο κάτω κάτω της γραφής, ούτε αυτή η γλώσσα είχε παλιότερα το όνομα με το οποίο την ξέρουμε σήμερα, ούτε υπήρχε βουλγαρικό έθνος από πάντα. Για την ακρίβεια, η πρώτη προσπάθεια για χρήση του ονόματος Βούλγαροι ως εθνικού ονόματος των κατοίκων της σημερινής Βουλγαρίας προέκυψε μόλις στα μέσα του 18ου αιώνα, με τα έργα του αγίου Παΐσιου Χιλανδαρινού, ο οποίος αντιδρούσε σε αυτό που έβλεπε ως πλήρη εξελληνισμό της άρχουσας τάξης της περιοχής της Βουλγαρίας. Οι σλαβόφωνοι της Μακεδονίας πάλι άρχισαν να χρησιμοποιούν δειλά δειλά ως εθνικό όνομά τους τον όρο Μακεδόνας μετά από έναν αιώνα περίπου, αλλά προφανώς δεν μπορεί να ισχυριστεί κάποιος πειστικά ότι επειδή οι Βούλγαροι απέκτησαν εθνική συνείδηση νωρίτερα έχουν κάποιο μεγαλύτερο δικαίωμα στην κατοχύρωση της γλώσσας με το εθνικό τους όνομα.

Ακόμα πιο περίεργα γίνονται τα πράγματα όταν δούμε πώς λεγόταν αυτή η γλώσσα που λέμε βουλγάρικη παλιότερα. Εξαρχής να πούμε, ότι στους σλαβόφωνους της Μακεδονίας απουσίαζε τελείως ο όρος μακεδονική γλώσσα, αλλά την έλεγαν, αν την έλεγαν με κάποιο όνομα, η «δική μας» γλώσσα. Από την άλλη, στην περιοχή που ομιλούνταν η βουλγάρικη, οι κάτοικοι την έλεγαν μακεδονικά! Αυτό δεν είναι τόσο παράδοξο όσο φαίνεται αρχικά, αφού Μακεδονία στον μεσαίωνα λεγόταν χοντρικά μια περιοχή που περιελάμβανε την σημερινή Δυτική και Ανατολική Θράκη και την Νότια Βουλγαρία. Έτσι, η βυζαντινή δυναστεία των Μακεδόνων λεγόταν έτσι επειδή ο ιδρυτής της, Βασίλειος Ά ο Μακεδών, καταγόταν από την Ραιδεστό της Ανατολικής Θράκης – και τότε η περιοχή λεγόταν Μακεδονία. Η ονομασία αυτή διασώζεται σε διάφορες περιπτώσεις. Έτσι λ.χ. οι ηλικιωμένοι κάτοικοι των χωριών της ελληνικής Θράκης ακόμα και σήμερα λένε την γλώσσα των Πομάκων, που είναι μια διάλεκτος της καθαυτό βουλγάρικης γλώσσας της περιοχής του Ρουπ, μακεδονικά. Αλλά και παππούς φίλου, που εμπορευόταν ψάθες από την Αν. Θράκη, όταν πήγαινε στην Αδριανούπολη έλεγε πως έκανε δουλειές σε 3 γλώσσες, τούρκικα, ρωμαίικα –  ελληνικά, ντε! – και μακεδόνικα. Λέγοντας μακεδονικά όμως εννοούσε τόσο τους πομακους όσο και τους βούλγαρους που έρχονταν να ψωνίσουν. Με δυο λόγια, μακεδονικά παραδοσιακά λεγόταν η γλώσσα που μιλούν στην ενδοχώρα πίσω απ’ την Ροδόπη, την οποία εμείς την ξέρουμε σήμερα ως βουλγάρικα. Για τον ίδιο λόγο που ρωμαίικα έλεγαν την γλώσσα που μιλούσαν οι ρωμιοί, που σήμερα την ξέρουμε ως ελληνικά.

Που καταλήγουμε όμως με ολαυτά; Ένα ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι είτε μοιάζουν, είτε δεν μοιάζουν τα μακεδονικά με τα βουλγάρικα, είτε είναι διάλεκτοι, είτε ξεχωριστές γλώσσες, αυτό δεν έχει καμιά σημασία για τα επιχειρήματα που επιστρατεύονται στην διαμάχη με την γειτονική χώρα που περιλαμβάνουν την γλώσσα. Όπως οι έλληνες της ελληνικής Μακεδονίας μιλούν μια γλώσσα που δεν έχει καμιά σχέση με την αρχαία μακεδονική, δεν προέρχεται ως άμεση εξέλιξη αυτής, και δεν περιλαμβάνει στοιχεία της αρχαίας γλώσσας αυτής στο σήμερα, ακόμα και αν η αρχαία μακεδονική ήταν μια ελληνική γλωσσα, έτσι και το εάν η μακεδονική είναι η δυτική διάλεκτος της βουλγάρικης, είτε ξεχωριστή γλώσσα, καμιά σημασία δεν έχει για το τι εθνική συνείδηση μπορεί να έχει κάποιος. Στην τελική, αν δεχτούμε ότι έχει σημασία η γλώσσα για την εθνική συνείδηση και ότι αυτήν την καθορίζει, και όχι το αντίστροφο, ας έχουμε την εσωτερική λογική συνέπεια να ζητήσουμε να γράφουν στα σχολικά βιβλία όχι ότι υπήρξαν ποτέ «σλαβόφωνοι έλληνες» στην περιοχή της Μακεδονίας, αλλά βουλγαρόφωνοι, και συνεπώς Βούλγαροι, που τους σκλαβώσαμε με την βία. Η βαλκανική πραγματικότητα άλλα έδειξε βέβαια, ότι τρεις αδελφοί μπορεί να είχαν τρεις διαφορετικές εθνικές συνειδήσεις το 1903, και να μιλάνε την ίδια σλάβικη γλώσσα που μιλούσαν οι περισσότεροι κάτοικοι της ενιαίας Μακεδονίας τότε. Και αυτό να είναι απόλυτα λογικό, και καθόλου αντιφατικό.

Χωρίς σχόλια to “Τη γλώσσα μου έδωσαν…”

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: